सर्वेषां शब्दानां परममुख्यवृत्या ब्रह्मपरत्वं मुख्यवृत्या कर्मदेवतादिपरत्वमिति सिद्धान्तनिरूपणम्

तात्पर्यचन्द्रिका

सिद्धान्तस्तु ।।

यथा च मुख्ययोर्योगरूढ्योर्यद्वदमुख्ययोः ।

गौणलक्षणयोर्भेदस्तथा रूढ्योश्च योगयोः ।। १ ।।

उचितं प्राज्ञरूढेर्हि प्राबल्यं मूर्खरूढितः ।

उत्कर्षाच्च निमित्तस्य युक्तो नैमित्तिकस्य सः ।। २ ।।

रूढित्वेऽपि विद्वदविद्वद्रूढ्योर्योगत्वेऽपि योगमहायोगयोस्तारतम्यं युक्तम् । मुख्यत्वेऽपि योगरूढ्योरिव अमुख्यत्वेऽपि गौणलक्षणयोरिव लक्षणात्वेऽप्यन्तरङ्गबहिरङ्गलक्षणयोरिव उपचारत्वेऽप्युपचाररूढोपचारयोरिव चेतीदमेतदधिकरणव्युत्पाद्यं प्रसङ्गादस्माभिर्जन्मादिसूत्रे प्रपञ्चितम् ।

यदैकेनैव रूपेण सिद्धा ब्रह्मणि मुख्यता ।

रूपद्वयेन मुख्यत्वसिद्धिः किं कथ्यते तदा ।। १ ।।

यदा रूढेः प्राज्ञसम्बन्धित्वेन वा योगस्य महत्त्वेन वैकेनैव प्राबल्यसिद्धिस्तदा द्वाभ्यां प्राबल्यसिद्धिरिति किमु वक्तव्यं लक्षणादौ तु नानुशासनाद्यस्तीति न मुख्यभेदता । जगति शब्दानां प्रसिद्धिस्तु तत्र प्रयोगप्राचुर्यात् ।

अमुख्येति प्रसिद्धिः स्यात्प्रयोगः प्रचुरो यदि ।

गुणश्रुतेरकारदौ पाणिनीये प्रसिद्धिवत् ।। १ ।।

अत्र वैश्वानराधिकरणे ‘‘साक्षादप्यविरोधं जैमिनि’’रित्यत्र ब्रह्मणि मुख्यानां शब्दानामन्यत्र प्रयोगः किमर्थ इति शङ्कायां हानादिव्यवहारार्थ इत्युक्तम् । ‘‘शरीररूपकविन्यस्ते’’त्यत्र तु तर्ह्यन्यवाचकानामन्यत्र प्रयोगेऽव्यवस्था स्यात् । निमित्ताभावादिति शङ्का ईश्वरसम्बन्धस्य निमित्तत्वोक्तया निरस्ता । ‘‘कल्पनोपदेशा’’दित्यत्र तु तर्ह्ययसि दग्धृशब्दस्येवान्यत्र लक्षणादिरेव स्यान्न तु मुख्यवृत्तिरिति शङ्काऽन्यत्र रूढ्याद्युक्तया पराकृता । ‘‘समाकर्षा’’दित्यत्र तु तर्हि ब्रह्मण्यन्यत्र चाक्षादिशब्दवत्तुल्यतैव स्यादिति शङ्कोभयत्र मुख्यत्वेऽपि ब्रह्मणि परममुख्यत्वमन्यत्र तु मुख्यत्वमात्रमित्युक्तया समाहिता । ‘‘जगद्वाचित्वा’’दित्यत्र तु कथं तर्ह्यन्यत्र प्रसिद्धिरिति शङ्का बालानां चित्रलिखितसिंहादाविव लोकानामन्यत्रैव शब्दव्यवहारात् न तु तत्र मुख्यत्वादित्युक्तयाऽपास्ता । ‘‘जीवमुख्यप्राणे’’त्यत्र तु मुख्यतो वाच्यत्वे यल्लिङ्गं तदधीनत्वरूपनिमित्तं तस्य जीवे क्वचित् मुख्यप्राणे तु सर्वत्र सम्भवात्तत्रापि शब्दानामीश्वर इव मुख्यत्वादेव प्रसिद्धिरस्त्विति शङ्का लिङ्गस्य तदन्तर्यामिगतत्वस्मारणेन निरस्ता । ‘‘अन्यार्थं तु जैमिनि’’रित्यत्र तु लौकिकानां शब्दानां व्यवहारार्थमन्यत्र समाकर्षेऽपि वैदिकानां मुमुक्षुं प्रति कर्मदेवतादौ समाकर्षो निष्फलः । तस्य फलान्तरानिच्छुत्वात् । मोक्षस्य ब्रह्मज्ञानादेव सिद्धेरित्याशङ्का ब्रह्मज्ञानार्थमेव कर्मदेवतादिकं ज्ञापयितुं तत्र समाकर्ष इत्युक्तया निरस्ता ।

अत्रोत्तरसूत्रचतुष्टये च पूर्वसूत्रादनुषक्तस्य जगद्वाचित्वस्य जगद्वाचित्वमन्यार्थमित्यादिरूपेणान्वयः । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञाने श्रुत्युक्तो मृत्पिण्डमृन्मृयादिदृष्टान्तस्तु यथाऽनेकमृन्मयज्ञानं तत्कारणत्वेन मृत्पिण्डस्य ज्ञानार्थं चेत्सफलम् । अपेक्षितमृन्मयसम्पादनसम्भवात् । न तु स्वरूपेण । एवं कर्मदेवतादिविज्ञानमपि तदाश्रयत्वादिना भगवज्ज्ञानार्थं चेत्सफलम् । नान्यथेत्यभिप्रायेणेति ज्ञेयम् । वाक्यान्वयादित्यत्र वैदिकशब्दानामन्यत्रासमाकर्षे प्रतिपदं ब्रह्ममात्रपरत्वे मन्दानां तत्रानधिकारेण वैमुख्यं स्यात् । परस्परान्वययोग्यार्थाभिधानाभावेन वाक्यान्वयश्च न स्यात् । तथा च तत्समन्वयाधीनं ब्रह्मणो जगद्धेतुत्वसर्वशब्दवाच्यत्वादिकं, तथा श्रवणादिविधिः, तथा कर्मदेवतादिपरवेदभागस्य कर्मदेवतादाववान्तरप्रामाण्याभावेन कर्मदेवतादिकं न सिद्ध्येत् । तथा चोत्तमाधिकारिस्वरूपादेरप्यसिद्ध्यापातेन तान्प्रति पदसमन्वयोऽपि न सिद्ध्येत् । समाकर्षे तु

स्वार्थबोधे समाप्तानामङ्गाङ्गित्वाद्यपेक्षया ।

वाक्यानामेकवाक्यत्वं पुनः संहत्यजायत ।।

इत्युक्तरीत्या प्रयाजादिवाक्यस्यावान्तरवाक्यस्यैव सतो दर्शपूर्णमास वाक्यैकवाक्यतावत्कर्मादिभागस्य कर्मादाववान्तरवाक्यस्यैव सतो ब्रह्मपरवाक्यैकवाक्यतारूपो वाक्यसमन्वयोऽपि सिध्यतीत्युक्तम् । ‘‘प्रति ज्ञासिद्धे’’रित्यत्र तु कथं कर्मज्ञानार्थमिति शङ्कायां क्षुद्रफलार्थिनं प्रति तत्तत्फलाय तत्तत्कर्म विदधदपि कर्मवाक्यं मुमुक्षुं प्रति क्षुद्रफलत्वात्कर्मणां तद्धानेनाक्षुद्रफलकं ज्ञानमेवोपादेयमिति वैराग्यजननद्वारा ज्ञानार्थमित्युक्तम् । ‘‘उत्क्रमिष्यत’’ इत्यत्र त्वन्तःकरणशुद्धिद्वारा कर्माण्युपादेय तया ज्ञानार्थमित्युक्तम् । ‘‘अवस्थिते’’रित्यत्र तु कथं ब्रह्मज्ञेयमिति जिज्ञासायां स्वेतरसर्वाधारत्वेनेति साक्षाज्ज्ञानापेक्षित प्रकारसमर्पणायेतरोक्तिरित्युक्तमिति भेदः । सूत्रक्रमश्च । न च ‘‘समाकर्षा’’दित्यादिसूत्राणि समन्वयमात्रसाधारण बाधकोद्धारकतयाऽध्यायशेषत्वादध्यायान्ते कर्तव्यानीति शङ्क्यम् । अत्रोक्त बाधकोद्धारप्रकारस्य ‘‘एतेन सर्वे व्याख्याता’’ इत्यत्रानतिदेशापातात् । ‘‘आत्मन आकाशः सम्भूत’’ इत्यादावाकाशादिशब्दानां ब्रह्मणि मुख्यत्वे गगनादेरुत्पत्त्यादि न सिद्ध्येदिति शङ्काया अत्रैव सङ्गतत्वाच्च ।

प्रकाशिका

‘‘समाकर्षा’’दिति सूत्रभाष्यटीकाभिमतन्यायं सङ्गृह्याह ।। यथा चेति ।। दृष्टान्तपूर्वमुक्तेऽर्थे हेतुं चाह ।। उचितमिति ।। सः उत्कर्ष इत्यर्थः । आद्यपद्यं व्याचष्टे ।। रूढित्वेऽपीति ।। व्याख्यातमेतज्जन्मादिसूत्रे । गतार्थतामाशङ्क्याह ।। इदमिति ।। अस्माभिरिति ।। न सूत्रकृतेति न पौनरुक्तयमिति भावः । द्वितीयश्लोकार्थोऽपि तत्रैव प्रपञ्चित इति भावः । ‘‘उभयं दृश्यते विष्णौ शब्दानामपि सर्वश’’ इत्यनुव्याख्यानं हृदि कृत्वा प्रकारान्तरेण भगवति मुख्यतामाह ।। यदेति ।। व्याचष्टे ।। यदा रूढेरिति ।। प्रागेव तद्द्वयं च सर्वशब्दानां समर्थितमिति भावः । प्रागुक्तदोषमुद्धरति ।। लक्षणेति ।। यदप्यन्यत्रेत्यापादितं तत् ‘‘जगद्वाचित्वा’’दिति सूत्रभाष्यटीका तात्पर्यव्यञ्जनेन निरस्यति ।। जगतीति ।। तदुपपादयति ।। अमुख्य इति ।। पाणिनीये पाणिनिप्रोक्ते व्याकरणे । ‘‘गुणोऽर्तिसंयोगाद्योः । ओर्गुणः । ह्रस्वस्य गुण’’ इत्यादौ गुणशब्दस्याकारादौ यथा प्रसिद्धिः ‘‘ओङ्गुण’’ इत्यनेनाकारैकारौकाराणां गुणत्वेन पाणिनिना सङ्केतितत्वात्तथेहापि प्राज्ञैरन्यत्र हानाद्यर्थं मुख्यवृत्त्या व्यवहारे कृतेऽनवगततच्छब्दमुख्यार्थस्यान्यत्र व्युत्पत्त्या च प्रसिद्ध्युपपत्तेरिति भावः । अत्रैतदधिकरणसूत्राणामर्थभेदं क्रमं च विवरीतुकामोऽपौनरुक्तयाय पूर्वेषामर्थभेदोक्तिपरटीकां ‘‘यदपि साक्षादपी’’त्यादिकां विवृणोति ।। अत्रेति ।। समाहितेत्यादिनाऽन्वयः । अत्र अधिकरणे । अध्याय इति वाऽर्थः । तथात्वे इत्युक्तमित्यादिनाप्यन्वयः ।। जीवेति ।। सूत्राणामर्थष्टीकादौ व्यक्तः ।। क्वचिदिति ।। वृक्षादौ प्रश्नव्याख्यानाभ्यामिति सूत्रशेषभाष्यटीकार्थं व्यनक्ति ।। एकविज्ञानेनेति ।। सफलमिति ।। मोक्षाख्यफलोपेतमित्यर्थः । ननु ब्रह्मज्ञानार्थं कर्मदेवतादिकं ज्ञापयितुं तत्र समाकर्षादिति पूर्वसूत्रोक्तमयुक्तम् । तदनुक्त्वा ब्रह्ममात्रकथनेऽपि तज्ज्ञानसम्भवेन तत्र समाकर्षे प्रयोजनाभावादित्याशङ्क्य पञ्चमसूत्रार्थं

अन्वयस्सर्वशब्दानामशक्यो ज्ञातुमंजसा ।

इति यल्लोकवैमुख्यं जैमिन्यादिमतं वदन् ।

विद्याधिनाथो भगवानपाचक्रे स्वयं प्रभुः ।।

इत्यनुव्याख्यानोक्तमाह ।। वाक्येति ।। स्वार्थेति ।। समिदाद्यंगस्वरूपविधानेऽपर्यवसितानां प्रयाजाद्यंगवाक्यानामेकवाक्यत्वं प्रधानविधायकवाक्यैकवाक्यत्वमित्यर्थः ।। उक्तरीत्येति ।। सप्तमाद्योक्तरीत्येत्यर्थः । जगद्वाचित्वमन्यार्थं वाक्यान्वयादित्युक्तं भवति । एतेन ‘‘अन्यावचने पदान्वय एव युज्यत’’ इत्यादिटीका विवृता । ‘‘प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः । उत्क्रमिष्यत एवं भावादित्यौडुलोमिः । अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः’’ इति सूत्रत्रयं वाक्यान्वयप्रकारप्रदर्शनार्थम् । तत्राद्यस्य ‘‘तमेवं विद्वा’’नित्यनेन ज्ञानमेव मोक्षहेतुः नान्यदिति प्रतिज्ञातेऽर्थे हेत्वाकाङ्क्षायां प्रतिज्ञासिद्ध्यर्थं हेतुत्वेन कर्मादिकमुच्यत इत्यर्थ उक्तः । तत्र हेतुहेतुमद्भावं ‘‘विस्तरेण सपरिकरं कर्माद्युक्त्वे’’त्यादिटीकोक्तं व्यनक्ति ।। प्रतिज्ञेति ।। कर्म कथं ज्ञानार्थमिति शङ्कायामित्यर्थः ।। क्षुद्रेति ।। ‘‘अमृतो वाव सोमपो भवति यावदिन्द्र’’ इत्यादिना दुःखसम्भिन्नविनाशिफलश्रवणादिति भावः । एतेन अन्यार्थं ब्रह्मज्ञानार्थम् । जगद्वाचित्वं प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गं लिङ्गत्वेनोच्यत इत्यर्थो दर्शितः ।। उत्क्रमिष्यत इति ।। उत्क्रमिष्यतो ज्ञानेन मोक्षमिच्छतः । एवं ज्ञानसाधनतया कर्मादेरपि भावादन्यार्थं जगद्वाचित्वमित्यौडुलोमिर्मन्यत इत्यर्थ उक्तो भवति । एतेन ‘‘मोक्षार्थ’’मित्यादिटीकाभिप्रायो विवृतः ।। स्वेतरेति ।। सर्वस्य कर्मादेस्तस्मिन्नवस्थितेस्सर्वाधारत्वप्रकारकभगवज्ज्ञानं ‘‘एष सेतुर्विधारण’’ इत्यादिनोत्पादयितुमाधेयरूपकर्मादिजगद्वाचित्वमिति काशकृत्स्नो मन्यत इत्यर्थो दर्शितः । एतेन ‘‘कथं ज्ञातव्यो हरि’’रित्यादिटीका विवृता ।। बाधकेति ।। अन्यत्र प्रसिद्धिविरोधादिबाधकस्य जगद्वाचित्वाद्युद्धारप्रकारस्येत्यर्थः । ननु तत्र टीकादौ ‘‘एतेन पूर्वोक्तहेतुने’’ति वाच्यत्वसाधकतदधीनत्वाद्युक्तहेतुरेवोपात्तः । न तु बाधकोद्धारः । तथा च तदनतिदेशो नानिष्ट इति चेन्न । तस्य बाधकोद्धारोपलक्षणत्वात् । न च तत्र ‘‘असद्वा इदमग्र आसी’’दित्यादिवाक्यगतासदादि शब्दानामन्यपरत्वाभावे कर्मदेवताद्यसिद्धिरूपबाधकस्यात्रेव तत्राभावान्नोपलक्षणत्वेन तदतिदेशो व्याख्येय इति वाच्यम् । अर्थान्तरासिद्धेरेव बाधकत्वात् । अन्यथा प्रक्रमविरोधात् । अन्यपरत्वेन सतामेव वाक्यानामत्र पादे प्रत्यधिकरणमुदाहृतत्वात् । अन्यथाऽन्यपरत्वं विनाऽनुपपद्यमानत्वरूपान्यत्रैव प्रसिद्धत्वाभावेन पादासङ्गत्यापत्तेः । टीकायामन्यपरत्वशून्यवाक्योदाहरणाशयः प्रागेवानन्दमयनयेऽभिहितः ।

किं च यतस्तत्र बाधकाभावोऽत एवास्य बाधकपरिहारस्याध्यायान्ते निवेशः । अत्रोक्तबाधकेत्यादिग्रन्थस्त्वभ्युपेत्य वादेन योज्यः । तर्हि प्रकृतिश्चेत्यनन्तरं निवेशस्स्यात् । तत्र श्रीतत्त्वपरतत्त्वेन सिद्धस्यैवोदाहरणत्त्वादित्यतो हेत्वन्तरमाह ।। आत्मन इति ।। आकाशादिष्विति सप्तम्यान्यपरत्वोपगमस्य स्पष्टं प्रतिभासात् । गगनादेरुत्पत्त्यादि न सिद्ध्येदित्यस्य कल्पनोपदेशादित्यनेनैव परिहारे तर्ह्युभयत्र तुल्यवृत्तिरित्याशङ्कयाऽत्रैव सङ्गतत्वादित्यर्थः । यद्वाऽन्यत्रापि मुख्यत्व उभयत्र वृत्तेस्तुल्यतापत्त्या कल्पनेति समाधानायोगाद्गगनादेरुत्पत्त्यादि न सिद्ध्येदिति शङ्का भवत्येवेति भावः ।

अत्राह कश्चिद्रामानुजीयः । मन्मतरीत्या ‘‘यथा व्यपदिष्टस्ये’’ति पूर्वोक्तस्यानुषङ्गेण यथा व्यपदिष्टस्य सार्वज्ञादिना ‘‘सोऽकामयते’’त्यादौ व्यपदिष्टस्य ‘‘असद्वा इदमग्र आसी’’दित्यादिवाक्ये समाकर्षादित्येवं पूर्वशेषत्वे सम्भवत्यधिकरणान्तरत्वं प्रकल्प्य सर्वशब्दानां जगति व्यवहार इत्यध्याहारकल्पनमयुक्तम् । द्वितीयसूत्रार्थोऽपि न युक्तः । जगत्येव व्यवहारस्य प्रसिद्धिहेतुत्वात्तस्य च सूत्रेऽप्रतीतेः । तृतीये लिङ्गपादास्वारस्यम् । स्वातन्त्र्यस्य व्यभिचारेण वाच्यत्वानिमित्तत्वात् । सूत्रस्यैवास्य व्यर्थत्वाच्च । चतुर्थेऽन्यपदेन ब्रह्मज्ञानोपस्थापनं न स्वरसम् । स्पष्टं च ‘‘विविदिषन्ती’’त्यादिश्रुत्या यज्ञादीनां ब्रह्मज्ञानार्थत्वमिति सूत्रमेवेदं व्यर्थम् । किञ्च सूत्रशेषोपात्तप्रश्नोत्तरश्रुत्यर्थो न प्रकृतानुगुणः । ‘‘कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवती’’ति प्रश्ने इदं सर्वमित्यस्य सङ्कोचकाभावेन कर्मादेरप्रकृतत्वेन तन्मात्रपरत्वायोगात् । ज्ञातशब्दस्य फले लक्षणाप्रसङ्गाच्च । ‘‘द्वे विद्ये वेदितव्ये’’ इत्यादेरुक्तप्रश्नोत्तरत्वे ‘‘अथ परे’’त्यतः प्राक्तनो ग्रन्थस्सर्वोऽपि व्यर्थः । ‘‘कथं नु भगव’’इति प्रश्नार्थोऽप्ययुक्तः । अन्यगतविषयताप्रयोजकज्ञानविषयस्य प्रस्तुततया तस्यैव प्रश्नविषयत्वौचित्येनान्यज्ञानप्रयोजनभूतज्ञानविषयस्याप्रस्तुतत्वेन तस्य प्रश्नविषयत्वायोगात् । ‘‘यथा सौम्ये’’ति व्याख्यानार्थोक्तिश्चायुक्ता । मृन्मयज्ञानस्य कारणत्वेन मृत्पिण्डज्ञानरूपसहकारिलाभेन मृन्मयसम्पादनफलकत्वविवक्षायां दार्ष्टान्तिकवैरूप्यात् । मृन्मयज्ञानस्य मृत्पिण्डज्ञानफलकत्वविवक्षायामसिद्धेः । मृन्मयज्ञानस्य पिण्डज्ञानाहेतुत्वात् । कारणत्वेन पिण्डज्ञाने मृन्मयज्ञानं हेतुरिति पक्षे कारणत्वेनेत्यध्याहारात् । विज्ञातशब्दे फललक्षणाप्रसङ्गाच्च । पिण्डेनेत्यत्र ज्ञातेनेत्यध्याहारो निर्बीजः । एकशब्दवैयर्थ्यं च । ‘‘यस्तन्न वेद किमृचाकरिष्यती’’त्यत्र विशिष्य ऋग्ग्रहणे फलाभावेन त्रिवेदपरत्वेन कर्मादिविषयतया सङ्कोचे हेत्वभावात् । कर्मादिबोधकब्राह्मणपदप्रसङ्गाच्च । पञ्चमसूत्रं चायुक्तम् । कर्मादिज्ञानस्य ब्रह्मज्ञानार्थतायाः प्रमाणेन पूर्वमुपपादने पुनः प्रयोजनाभावान्न समाकर्ष इत्याक्षेपानुद्धारात् । मन्दानां वैमुख्यं स्यादित्यादिफलोक्तिश्चायुक्ता । ब्रह्मजिज्ञासायां वैमुख्यापादनायोगात् । अन्यत्र चेष्टत्वेन वाक्यान्वयाभावे उत्तमाधिकार्यसम्भवेन परिहारायोगात् । षष्ठं चायुक्तम् । स्वर्गाद्यर्थकर्मोक्तेः प्रतिज्ञातार्थानुपपादकत्वात् । कर्मसमुदायस्य मोक्षहेतुत्वसम्भवात् नित्यकर्मप्रतिपादनस्य लिङ्गत्वासम्भवो वैराग्याहेतुत्वं च स्पष्टमेव ।

किं चात्र सूत्रे लिङ्गत्वप्रकारानुपपादनेन वैराग्यद्वारा तदुपपादनाय सूत्रान्तरस्यावश्यंभावाच्च । किञ्च वैराग्यहेतुत्वं कर्मादिप्रतिपादनस्यायुक्तम् । ज्योतिष्टोमादिवाक्ये फले क्षुद्रत्वाप्रतिपत्त्या क्षुद्रफलकत्वाप्रतीतेः । सप्तमे कर्मणामप्रकृतत्वेनैवंशब्देन परामर्शायोगात् । अष्टमे कर्मप्रतिपादनाभावेऽपि सर्वाधारत्वेन ब्रह्मज्ञानसम्भवात्कर्मादौ समाकर्षो व्यर्थ इति । अत्र ब्रूमः । यत्तावन्मन्मतरीत्येति तत्तुच्छम् । त्वद्रीतेरेवायुक्तत्वात् । कारणवाक्येष्वाकाशादिचिह्नितेषु ब्रह्मण एव जन्मादिसूत्रे सार्वज्ञादिना यथा व्यपदिष्टस्य कारणत्वेनोक्तेरित्युक्तयैवासदादि वाक्यानामप्याकाशादीत्यादिपदेन ग्रहणसम्भवेनासद्वाक्यस्यापि पूर्वेणैव ब्रह्मपरत्वसिद्ध्या समाकर्षसूत्रवैयर्थ्यात् । अस्तु वा सूत्रान्तरम् । तथापि न तस्य त्वदुक्तोऽर्थस्स्वरसः । यद्यसत्पदं विहाय केवलमिदमग्र आसीदित्येव श्रूयेत तदा परं कर्तृवाचिपदाभावात्तदर्थं ‘‘सोकामयते’’ति वाक्योक्तस्य सृजतस्सर्वज्ञस्य ब्रह्मणस्समाकर्षादित्युक्तिर्युज्यते । न त्वसदिति कर्तृवाचिपदे सति । यत्र यन्नास्ति पूर्वत्र सत्तत्रानुषज्यते । तत्र हि समाकर्षोक्तिः । तस्मात्त्वत्पक्षेऽसति चेति सूत्रणीयम् । कारणत्वेन यथा व्यपदिष्टस्योक्तेरित्युक्तौ स्वारस्यं न तु समाकर्षादित्युक्तौ । तथोक्तेरस्मदुक्तार्थ एव स्वारस्यात् । त्वत्पक्षे समिति व्यर्थं च । आकर्षादित्येव पूर्तेः । अस्मन्मते तु सम्यगाकर्षणं जगति ब्रह्मणस्सकाशाच्छब्दानामित्यन्यत्रापि लोकसिद्धयोगरूढिरूपमुख्यवृत्तिरेव न तु लक्षणादिरिति सूचनेन ततोऽपि हरावधिकवृत्तिरिति सूचनार्थत्वेन वृत्तितारतम्यबोधकतया सार्थक्यम् । उत्तरसूत्रे ‘‘जगद्वाचित्वा’’दित्युक्तया वाचकाध्याहारे तव मम चावश्यंभाविनि समन्वयप्रकरणत्वेन बुद्धिस्थतया सर्वशब्दानामित्यन्वयसिद्धेर्नाध्याहारदोषः । अक्लिष्टस्सूत्रार्थो व्यक्तमुक्तोऽस्माभिस्तंत्रदीपिकायाम् । पूर्वशेषत्वेऽपि न्यायान्तर सूचकत्वेनाधिकरणभेदो ग्रन्थ एव समर्थितः । द्वितीये ‘‘जगद्वाचित्वा’’दित्यस्यावृत्त्या पूर्वत्र प्रकृतसर्वशब्दानां जगद्वाचित्वात् गत्येव व्यवहारात् । जगद्वाचित्वात् जगद्वाचित्वज्ञानात् जगति व्युत्पत्तिग्रहादित्युक्तया विवक्षितार्थस्य सर्वस्य सूत्र एव प्रतीतिरस्ति । प्रत्युत त्वन्मत एव ‘‘यस्य चैतत्कर्मे’’ति श्रुतस्य कर्मशब्दस्य क्रियत इति व्युत्पत्त्या जगद्वाचित्वादित्याद्यध्याहार दोषः । तृतीये लिङ्गपदास्वारस्योक्तिरयुक्ता । न च वक्तव्यं प्रयोगे सति निमित्तानुसरणं न तु निमित्तमात्रेण वाच्यत्वकल्पनमिति । ‘‘निमित्तसद्भावेन व्यवहारापादनस्य न्याय्यत्वेन वाच्यत्वकल्पने बाधकाभावा’’दिति टीकायामेव शब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य तच्छब्दप्रवृत्तौ पुष्कलसामग्रीत्वेन तद्वाच्यत्वकल्पनाव्यभिचारित्वेन स्वातन्त्र्यरूपनिमित्तसत्त्वमात्रेण सर्वशब्दवाच्यत्वापादनं जीवमुख्यप्राणयोर्युक्तम् । स्वातंत्र्यरूपनिमित्तस्य तद्य्वाप्तत्वादिति तदविनाभूतत्वद्योतकतया लिङ्गशब्दप्रयोगस्वारस्योक्तेः । न हि स्थाणोरपराधो यदेनमन्धो न पश्येत् । लिङ्गपदाभावे हि सूत्रे निमित्तसत्त्वमात्रेण शब्दवाच्यत्वापादनमयुक्तम् । न हि दण्डसत्त्वमात्रेण घटोत्पत्त्यापादनं युक्तमित्याशङ्का निरुत्तरा स्यात् । लिङ्गपदे तु सत्येषा शङ्कोन्मूल्यत इति सार्थकमेव तत् । स्वातन्त्र्यस्य व्यभिचारोद्धारेण निमित्तत्वसमर्थनं चानुमानिकनय एव कृतमिति तदज्ञानं तवैव दोषः । चतुर्थे अन्यशब्दो जीवान्यब्रह्मवाची सन् तज्ज्ञानपरः । प्रश्नव्याख्यानयोर्ज्ञातपदश्रवणात् । प्रश्नस्थेदंशब्दसङ्कोचस्य मयाप्यङ्गीकारात् । अत एव ‘‘कर्मादिक’’मिति टीकादावादिपदम् । ज्ञातशब्दस्य फले लाक्षणिकतायास्सर्वैस्स्वीकार्यत्वात् । अन्यज्ञानेनान्यज्ञानस्य मुख्यस्याभावात् । विस्तृतमेतद्विष्णुतत्वनिर्णयादौ ग्रन्थकृतैव । परापरविद्ययोर्विवक्षाभेदमात्रेणैव भेदेन व्यक्तिभेदाभावेन तत्स्वरूपोक्तयर्थत्वेन पूर्वग्रन्थसार्थक्यात् । कथं नु भगवस्स आदेश इत्यादिप्रश्नप्रतिवचनार्थस्य विष्णुतत्वनिर्णयादौ प्रपञ्चनात् । दार्ष्टान्तिकवैरूप्यापादनं चायुक्तम् । कर्मादिजगज्ज्ञानस्य तत्कारणेश्वरज्ञानेन सहकारिणा मोक्षफलसम्पादनेन सारूप्यात् । श्रुतौ मृत्पिण्डमृन्मयादिदृष्टान्तबलेन कारणत्वेन तज्ज्ञानप्रयोजनकत्वलाभेन कारणत्वेनेत्यस्यानध्याहारात् । अनेकमृन्मयकारणमेकमृत्पिण्डो यथा तथेहानेकविचित्रजगत्कारणमीश्वरोऽप्येक एव ।‘‘जनयन्देव एक’’ इत्यादिश्रुतेरिति दार्ष्टान्तिकानुरूप्यद्योतकत्वादिनैकपदसार्थक्याच्च । अन्यथा त्वत्पक्षेऽपि साम्यादस्य दोषस्यैवमेव समाधेयत्वात् । किमृचेति विशिष्य ऋक्पदं च प्राणऋच इत्येव विद्यादित्यादाविव स्पष्टमीश्वरविषयत्वाद्युक्तम् । त्रिवेदपरत्वेऽपि वाऽद्यंतरोक्तदिशा वा ‘‘ऋगाद्या अपरा विद्या यदा विष्णोर्न वाचका’’ इत्युक्तदिशा वा कर्मदेवताद्यन्यपरत्वात्सर्वस्य वेदस्य । कर्मादिपदेन कृत्स्नजगत एवाभिमतत्वाच्च । ब्राह्मणग्रहणापादनस्यायुक्तत्वाच्च । अन्यज्ञानस्य ब्रह्मज्ञानार्थत्वं प्रमाणेन पूर्वं साधितमपि प्रयोजनाभावान्न युक्तमिति शङ्का भवत्येवेति पञ्चममपि युक्तमेव । चन्द्रिकोपपादितानेकप्रयोजनत्वात्तस्य षष्ठे ज्योतिष्टोमादिवाक्ये कर्मणः क्षुद्रफलत्वाद्य प्रतीतावपि ‘‘अमृतो वाव सोमपो भवति यावदिन्द्र’’ इत्यादिना टीकोक्तरीत्या वाक्यान्तरेण तत्प्रतीतौ वैराग्यद्वारा कर्माद्युक्तेर्ब्रह्मज्ञानार्थत्वस्य टीकादौ निपुणतरमुपपादितत्वात् । प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गं जगद्वाचित्वमित्युक्तयैवाभिप्रायिकस्य वैराग्यद्वारा तथात्वस्य लाभेन तदुपपादनाय सूत्रान्तरेण भाव्यमित्यापादनस्य निर्बीजत्वात् । सप्तमे प्रतिसूत्रं पूर्वत्रान्वितेन जगद्वाचित्वपदेन कर्मादेः प्रकृतत्वेनैवं शब्दस्याप्रकृतपरत्वापादनस्यांध्यनिमित्तकत्वात् । अष्टमे कर्मदेवतादिरूपजगदप्रतिपादने तस्यैवाप्रतीत्या सर्वाधारत्वोक्तयर्थं कर्मदेवतादि सर्वप्रतिपादनं युक्तमिति सर्वमनवद्यम् । प्रतिसूत्रं प्रतिपदं भूयसस्स्वारस्यस्य सत्त्वेऽपि ग्रन्थगौरवभयात्सादरं भाष्यटीकादिविमर्शिनां स्पष्टत्वाच्च न प्रपञ्च््यते ।

चन्द्रिकाबिन्दुः

मुख्यवृत्तावपि अवान्तरविशेषप्रयोजकं दर्शयति ।। उचितमिति ।। प्रसङ्गादिति ।। इदं चोपलक्षणम् । टीकाकारीयव्युत्पादनमपि तत्र तत्रैतदधिकरणसिद्धत्वमेवाभिप्रेत्य । द्वाभ्यां महायोगमहारूढिभ्यां प्राबल्यसिद्धिः । परमात्मनि मुख्यवृत्तेः परमत्वसिद्धिः । पूर्वाधिकरणस्थसूत्राणामेतदधिकरणसूत्रैस्सह एकार्थसमर्थनपरत्वादेकादशानामपि सूत्राणां क्वचिच्छङ्काक्रमेण, अन्तिमसूत्रत्रये तु प्रतिपाद्यस्वारस्येन गतार्थताशङ्कापरिहारपूर्वकं क्रमेण निमित्तं दर्शयन्नाह ।। अत्र वैश्वानराधिकरण इत्यादिना ।। तर्हीत्यादि ।। पूर्वार्थसमर्थनस्योत्तरोत्तरशङ्कोपजीव्यत्वं दर्शयतीति क्रमः । एतत्सर्वमेतदधिकरणपूर्वपक्षसिद्धान्तटीकाभ्यामेव सूचितम् ।। लिङ्गस्य तदन्तर्यामिगतत्वस्मारणेनेति ।। शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववदिति न्यायेन जीवादिलिङ्गानां तदन्तर्यामिगतत्वं द्रष्टव्यम् । भाष्ये उपासात्रैविध्यादित्युक्तिस्तु अन्तर्यामिगतत्वेन लिङ्गत्वोक्तेः प्रयोजनसूचनाय । इदं च पादान्त्यप्राणाधिकरणे सूत्रक्रमकथने स्फुटम् ।। तत्कारणत्वेनेति ।। अनेकमृन्मयज्ञानं तत्कारणं मृत्पिण्ड इति ज्ञानार्थं तदेव सफलमन्यथा व्यर्थमिति भावः । साफल्यमुपपादयति ।। अपेक्षितेति ।। यदा मृन्मयापेक्षा भवति तदा तत्कारणं मृत्पिण्ड इति पूर्वं ज्ञातत्वात् मृत्पिण्डादानादौ प्रवर्तत इति भावः ।

ननु भगवद्वाचकानां अन्यत्र समाकर्षाङ्गीकारे तेषां वाक्यानां तत्रैव पर्यवसानं स्यात् । तथा च ब्रह्मपरत्वमेवैतेषां न सिध्येदित्यत आह ।। समाकर्षे त्विति ।। अनतिदेशापातादिति ।। एतेनेत्येतदधिकरणस्य समाकर्षाधिकरणापेक्षया पूर्वभावापत्त्येति शेषः ।। आत्मन आकाश इति ।। अयं च तदधिकरणानन्तर्यमात्रे हेतुः । अत्रैव न त्वध्यायान्त इति व्यावर्त्य बोध्यम् । नत्वाकाशाधिकरणशेषत्वं समाकर्षादित्यस्योपपद्यते फलतः । कारणवाक्यविगाननिरासहेतुत्वेनासच्छब्दसमन्वयपरत्वानङ्गीकार इत्यर्थः ।।

पाण्डुरङ्गि

नन्वेवं लक्षणापि मुख्यवृत्तिभेदः स्यादित्यत आह ।। लक्षणादौ त्विति ।। ननु ब्रह्मणि विद्यमानयोगरूढ्यपेक्षयाऽन्यत्र विद्यमानयोगरूढ्योर्हीनत्वेन तत्प्रसिद्धिर्न स्यात् । अन्यथा माणवकादावग्न्यादिशब्दानामपि प्रसिद्धिस्स्यादित्यत आह ।। जगतीति ।। ननु शब्दानां ब्रह्मणि मुख्यत्वेऽप्यन्यपरत्वस्य पूर्वत्रोत्तरत्र च प्रतिपादनात्पौनरुक्तयं स्यादित्यत आह ।। अत्रेति ।। वाक्यान्वयादित्यत्र त्विति ।। वाक्यसमन्वयोऽपि सिध्यतीत्युक्तमिति वक्ष्यमाणेनान्वयः ।