यः सर्वत्रानभिस्नेहः तत्तत् प्राप्य शुभाशुभम् ।

नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता।। ५७ ।।

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।। ५८ ।।

भाष्यम्

 सर्वत्र अनभिस्नेहाच्छुभाशुभं प्राप्य नाभिनन्दति न द्वेष्टि ।। ५७ -५८ ।।

भावप्रदीपिका

‘वीतक्रोध’पदेन ‘न द्वेष्टि’ इत्यस्यागतार्थत्वमाह– सर्वत्रेति

।। ५७--५८ ।।

भावप्रकाशिका

‘वीतक्रोधः’ इत्यनेन ‘न द्वेष्टि’ इत्यस्य पुनरुक्तिशङ्कां परिहरन्नुत्तरश्लोकं व्याचष्टे– सर्र्वत्रेति ।। शुभाशुभं सुखदुःखसाधनम् । शुभस्नेहा-भावादेवाशुभं प्राप्यापि न द्वेष्टि इत्यर्थः ।। ५७-५८ ।।

प्रमेयदीपिका

‘वीतरागभयक्रोधः’ (२.५६) इत्युक्तत्वात् ‘न द्वेष्टि’ इति पुनरुक्तिरित्यत आह– सर्वत्रेति ।। सकारणकं द्वेषवर्जनमत्रोच्यत इत्यर्थः ।। ५७-५८ ।।

भावरत्नकोशः

।। सकारणकमिति ।। विषयेष्वभिस्नेहो हि तल्लाभविरोधिषु द्वेषकारणम् । तदभावाद् द्वेषोऽपि समूलस्त्यक्तव्य इत्यर्थः ।।

गीताश्लोकत्रयाक्षरार्थस्तु– उक्तं ज्ञानिलक्षणमेव कामशब्दोपलक्षितदोषान्तरत्यागकथना-दिना स्पष्टीक्रियते– दुःखेष्वित्यादित्रिश्लोक्या । दुःखेषूपनतेषु अनुद्विग्नमनाः अक्षुभितमनस्कः सुखेषु विगतस्पृहः विहीनाभिलाषः सुखसाधनेषु विषयेषु स्पृहारहित इति वा, सुखेषूपनते-षूत्साहहीन इति वाऽर्थः । वीताः अपगताः रागभयक्रोधा यस्मात् स तथा । अशोभनेषु विषयेषु शोभनत्वभ्रान्ती रागः । स मुनिः स्थितधीः अपरोक्षज्ञानीत्युच्यते । वीतरागभयक्रोधत्वं केन हेतुना भवतीत्यत उच्यते – यस्सर्वत्रेति ।। पुत्रदारादिषु विषयेषु । हेत्वर्थगर्भं चेदं विशेषणम् । सर्वत्रानभिस्नेहत्वात् शुभाशुभं प्राप्यापि नाभिनन्दति न द्वेष्टीति सकारणकं द्वेषादिवर्जनमत्रो-च्यते । तस्य प्रज्ञा अपरोक्षज्ञानम् । किञ्च अयं ज्ञानी यदा इन्द्रियार्थेभ्यः शब्दादिभ्यः सर्वशः सर्वस्मिन् देशे काले सर्वाणि चेन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि संहरते प्रत्याहरति । अनायासेन प्रत्याहरणे दृष्टान्तः – कूर्मोऽङ्गानीवेति ।। ५७-५८ ।।

भावदीपिका

।। सकारणमिति ।। पूर्वं क्रोधत्यागमात्रमुक्तम् । अत्र तु सर्वत्रानभिस्नेहत्वरूपकारणसहितं द्वेषवर्जनमुच्यत इति न पुनरुक्तिरित्यर्थः ।। ५७-५८ ।।

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।

रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ।। ५९ ।।