विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निस्पृहः ।

निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति।। ७१ ।।

भाष्यम्

 तदेव प्रपञ्चयति– विहायेति ।। कामान्=विषयान् । निस्पृहतया विहाय यः चरति भक्षयति । भक्षयामीत्यहङ्कारममकारवर्जितश्च । स हि पुमान् । स एव च मुक्तिमधिगच्छतीत्यर्थः ।। ७१ ।।

भावप्रदीपिका

‘स्पृहा’पदात् ‘अकाम’पदस्यार्थभेदमाह– कामानिति ।। विषयत्यागे कथं भोगः ? इत्यत आह– निस्पृहतयेति ।। ७१ ।।

भावप्रकाशिका

अकामः सर्वथा चेत्, कथं भक्षति ? इत्याद्याशङ्क्य, परिहारत्वेनोत्तरश्लोकमवतार्य व्याचष्टे– एतदेवेति ।। ७१ ।।

प्रमेयदीपिका

‘विहाय’ इत्यनेनाप्ययमेवार्थ उच्यते । अतः पुनरुक्तिरित्यत आह– एतदेवेति ।।  यद्यत्र कामा इच्छाविशेषास्तर्हि ‘निस्पृहः’ इति पुनरुक्तिः । यदि काम्यन्त इति विषयास्तदा चरतिर्यदि भक्षणार्थः तदा व्याघातः । अथ गत्यर्थस्तदा व्यर्थ इत्यतो व्याचष्टे– कामान् इति ।। ‘निर्ममो निरहङ्कारः’ इत्येतदसम्भवपरिहाराय व्याचष्टे– भक्षयामीति ।। कर्तृत्वाभिमान एवाहङ्कारः । स्वामित्वाभिमान एव ममता । नत्वहम्प्रत्ययादिमात्रमिति भावः । स हि पुमान् अन्यः पशुरित्यर्थः । कुत एतत्? इत्यत आह– स एवेति ।। ‘स हि पुमान्’ इत्यनेनैवान्वयसमाप्तिं वदता ज्ञानिन एव मुक्तिः इत्येषोऽर्थो नात्र प्रतिपाद्यत इति दर्शितम् । स्त्रीव्यावृत्त्यभावश्च ।। ७१ ।।

भावबोधः

।। तदा व्याघात इति ।। विषयहानविषयभक्षणयोः परस्परं विरुद्धत्वादित्यर्थः । असम्भवपरिहारायेति ।। ज्ञानिनोऽपि ‘अहम्’ इत्यात्मबुद्धेः देहादौ ‘ममेदम्’ इतिबुद्धेश्च सत्त्वादिति भावः । स्त्रीव्यावृत्त्यभावश्चेति ।। अपव्याख्याने ‘पुमान्’ इत्यस्यानुवादत्वात् स्त्रीणां शान्तिर्गतिर्न प्रतिपादिता स्यात् । ‘पुमान्’ इत्यस्य विधेयत्वे तु स्तुतिपरत्वेन स्त्रीव्यावर्तकत्वाभावात् तासामपि शान्तिर्न निषिद्धा स्यादिति भावः ।।

भावदीपः

।। व्याघात इति ।। ‘विहाय कामान्’ इत्युक्त्वा विषयान् भक्षयतीत्युक्तेर्व्याहतिरित्यर्थः ।। व्यर्थ इति ।। अतिशयालाभादिति भावः ।। असम्भवेति ।। ज्ञानिनोऽप्यहमिति मम देह इति बुद्धेः सत्वादिति भावः ।। इति दर्शितमिति ।। अन्यथा गतार्थतापत्तेरिति ‘स पुमान्’ इत्यनूद्य मुक्तिविधौ तु स्त्रीणां मुक्त्यभाव उक्तः स्यात् । ‘स पुमान् अन्यः पशुः’ इत्युक्तौ स्तुत्त्यर्थत्वप्रतीत्या स्त्रीव्यावृत्त्यभावश्च दर्शित इत्यर्थः ।। ७१ ।।

भावरत्नकोशः

।। अयमेवार्थ इति ।। यद्यपि ‘निर्ममो निरहङ्कारः’ इत्यनुक्त-मप्युच्यते । तथाऽपि ‘यदा ते मोहकलिलम्’ इति तस्यापि प्रागभिधानादुक्त एवोच्यत इति पुनरुक्तिरित्यर्थः । एतदेव ‘आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठम्’ इति श्लोकोक्तमेव ।। इति पुनरुक्ति-रिति ।। स्पृहाशब्देनेच्छाविशेषस्यैव ग्राह्यत्वात् कामत्यागो निःस्पृहत्वमित्यैकार्थ्यादिति भावः । विषया इति ।। कामा इति वर्तते ।। तथा च सुधा ‘कामकर्मत्वाद्धि विषयाः कामाः । कर्मणि घञो विधानात्’ इति ।। चरगतिभक्षणयोरिति धातोः, ‘विषयानिन्द्रियैश्चरन्’ इति प्रयोगाच्चाह – यदि भक्षणार्थ इति ।। व्याघात इति ।। विषयत्यागभक्षणयोर्विरुद्धत्वात् ‘विहाय कामान् यश्चरति’ इत्युक्तिर्विप्रतिषिद्धेत्यर्थः । व्यर्थ इति ।। अतिशयालाभादिति भावः । असम्भवेति ।। ज्ञानिनोऽपि देहादौ ‘ममायम्’ इति बुद्धेः ‘अहम्’ इत्यात्मप्रतीतेश्च सत्त्वान्निर्ममता निरहङ्कारता चासम्भवदुक्तिकेत्यर्थः । भाष्यभावोक्त्या कृतचोद्यं परिहरति– कर्तृत्वेति ।।

‘ज्ञानलाभेन तु निरस्ता एव पशवो परे’ इत्यत्रोक्तं हृदि कृत्वाऽऽह– अन्यः पशुरिति ।। कुतः ? स एव पुमानन्यः पशुरिति कस्मादवगम्यत इत्यर्थः । इत्येषोऽर्थ इति ।। तथा च शङ्करः ‘सः ब्रह्मवित् शान्तिं संसारोपरमलक्षणां प्राप्नोति’ इति ।। नात्र प्रतिपाद्यत इति ।। ‘स शान्तिमाप्नोति’ इति पूर्वश्लोकेन गतार्थत्वात् । न हि ‘स शान्तिमधिगच्छति’ इत्यत्र पूर्वोक्तादधिकं किमप्यभिधीयत इति भावः । स्त्रीव्यावृत्त्यभावश्चेति ।। ‘विहाय कामान् यः संन्यासी पुमांश्चरति’ इति शङ्कररीत्याऽन्वये ‘पुमान्’ इत्यस्यानुवादत्वात् स्त्रीणां शान्तिर्न प्रतिपादिता स्यात् । तच्च मैत्रेय्यादिस्त्रीणां मुक्तिश्रावकशास्त्रविप्रतिषिद्धम् । ‘स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्राः’ इति स्ववचनविरुद्धं च । ‘स पुमानन्यः पशुः’ इत्युक्तौ तु स्तुत्यर्थत्वप्रतीत्या स्त्रीव्यावृत्त्यभावः प्रदर्शितो भवतीति स्त्रीणामपि शान्तिरनुमता स्यात् । ‘कुतोऽसावेव पुमान्’ इति चोद्यपरिहाराय ‘स शान्तिमधिगच्छति’ इति वाक्यं प्राप्तव्यनिर्वाणकत्वादिति हेतुसमर्पकं भवतीत्यतो न पुनरुक्तिरित्यास्माकीनमेव व्याख्यानं युक्तमिति भावः ।। ७१ ।।

गीताक्षरार्थस्तु– पूर्वश्लोकोक्तं प्रपञ्च्यते– विहायेति ।। यः कामान् विषयान् निःस्पृहः निषिद्धस्पृहाहीनः निस्पृहया चरति भक्षयत्यनुभवति निर्ममः स्वामित्वाभिमानरहितः निरहङ्कारः भक्षयामीति कर्तृत्वाभिमानहीनः सन् स एव पुमान् । अन्यः पशुः । कुतः ? यतः स शान्तिमधिगच्छतीति ।। ७१ ।।

भावदीपिका

।। कामा इति ।। ‘विहाय कामान्’ इत्यत्र कामा इतिवदेव भावव्युत्पत्त्येत्यर्थः ।। निःस्पृह इति ।। तेन पदेनापि स्पृहाशब्दोक्तकाम एव निषिद्ध्यत इत्यर्थः । इति कर्मव्युत्पत्त्या ।। भक्षणार्थ इति ।। ‘चर गतिभक्षणयोः’ इति धातोरित्याशयः ।। व्याघात इति ।। विषयहानिविषयभक्षणयोः परस्परविरुद्धत्वादिति भावः ।। व्यर्थ इति ।। चरतेर्गत्यर्थकत्वे विषयान् चरतीत्यस्य विषयाननुभवतीत्यर्थः स्यात् । तथाच वैय्यर्थ्यम् । पूर्वं ‘विषयैरापूर्यमाणोऽपि’ इति विषयभक्षणस्यैवोक्तत्वेन गतेरनुक्तत्वेन प्रपञ्चकत्वाभावादिति भावः । यद्वा, विषयान् विहाय इतस्ततो गच्छतीति कथनस्य व्यर्थत्वादित्यर्थः ।। कामा-नितीति ।। तथाच काम्यन्त इति कामाः विषयाः । चरतिश्च भक्षणार्थ एव । तत्र च व्याघातपरिहारार्थं निस्पृहतयेत्युक्तमिति भावः ।। असम्भवेति ।। ज्ञानिनोऽपि ‘अहम्’ इत्यात्मबुद्धेर्देहादौ ‘मम’ इति बुद्धेश्च सत्त्वान्निर्ममत्वं निरहङ्कारत्वं चासम्भवीत्यर्थः । ‘अहम्प्रत्ययादि’ इत्यादिपदेन ‘मम’ इति प्रत्ययग्रहणम् । येनासम्भवः स्यादित्याशयः ।।

।। अन्वयसमाप्तिमिति ।। तथाचानेन ‘स शान्तिमधिगच्छति’ इति ज्ञानिप्रशंसार्थमेत-दित्युक्तं भवति ।। दर्शितमिति ।। गतार्थत्वादित्याशयः ।। स्त्रीव्यावृत्त्यभावश्चेति ।। दर्शितः अस्मन्मत इति शेषः । ‘स हि पुमान् अन्यः पशुः’ इति प्रशंसाकरणेन स्त्रीव्यावृत्त्यभावः स्त्रीणां मुक्तिर्नेति मुक्तिर्न निषिद्धा । अतस्तद्व्यावृत्त्यभावः प्रदर्शितो भवति । समग्रश्लोकस्य एकान्वये स पुमान् शान्तिमधिगच्छति, इति विधौ ‘पुमान्’ इत्यस्यानुवादत्वेन मुक्त्यधिगन्तुः पुंस्त्व-स्योक्त्या स्त्रीणां मुक्तिगतिर्व्यावर्तिता स्यात् । सा च निषिद्धा, अयुक्ता च । स्त्रीणामपि मैत्रेय्यादीनां मुक्तिश्रवणादिति भावः ।। ७१ ।।

भावप्रकाशः

 ।। तदा व्याघातः इति ।। विषयत्यागतद्भक्षणयोः विरुद्ध-त्वादिति भावः । असम्भवपरिहारायेति ।। ज्ञानिनोऽपि देहादौ ममेदमिति बुद्धेरहमित्यात्म-बुद्धेश्च सत्त्वादिति भावः । स्त्रीव्यावृृत्त्यभावश्चेति ।। अपव्याख्याने ‘पुमान्’ इत्यस्यानुवादत्वात् स्त्रीणां शान्तिप्राप्तिर्न प्रतिपादिता स्यात् । ‘पुमान्’ इत्यस्य विधेयत्वे तु स्तुतिपरत्वेन स्त्रीव्यावर्तकत्वाभावात् तासामपि शान्तिः प्रतिपादिता स्यादिति भावः ।। ७१ ।।