यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।

स यत् प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ।। २१ ।।

भाष्यम्

स यत् वाक्यादिकं प्रमाणीकुरुते  यदुक्तप्रकारेण तिष्ठतीत्यर्थः ।। २१ ।।

भावप्रदीपिका

‘स यत्प्रमाणं कुरुते’ इति कथं पूर्वसिद्धप्रमाणस्यान्य-कृतत्वम्? इत्यत आह–स यदिति ।। २१ ।।

भावप्रकाशिका

ननु कथं वाक्यादिप्रामाण्यमन्यतः ? इत्याशङ्क्य, ‘स यत्प्रमाणं कुरुते’ इत्यस्य तात्पर्यार्थं कथयति– स यदिति ।। २१ ।।

प्रमेयदीपिका

‘स यत् प्रमाणं कुरुते’ इत्यत्र यच्छब्देन प्रमाणमप्रमाणं वा विवक्षितम्? आद्ये ‘प्रमाणं कुरुते’ इत्ययुक्तम् । स्थितस्य करणाभावात् । द्वितीयेऽप्येव-मेव । अशक्यत्वादित्यत आह– स इति ।। प्रमाणमेव सद् यद् वाक्यादिकं लोके प्रमाणतयाऽनवगतं तत्प्रमाणतया ज्ञापयतीत्यर्थः । यद्वा– एकमेवेदं पदम् । यत्प्रमाणकं लौकिकं वैदिकं वा कर्म कुरुत इत्यनेनाभिप्रायेण तात्पर्र्यमाह– यदुक्तेति ।। २१ ।।

भावबोधः

।। द्वितीयेऽप्येवमेवेति । करणायोगादित्यर्थः । अत्र हेतुमाह– अशक्यत्वादिति ।। २१ ।।

भावदीपः

‘यत्प्रमाणम्’ इति बहुव्रीहिरित्युपेत्याऽह– यत्प्रमाणकमिति ।। एवमेवेति ।। कारणाभाव इत्यर्थः ।। २१ ।।

भावरत्नकोशः

।। स्थितस्येति ।। निर्वृत्तपटत्वस्य पुनः पटत्वकरणादर्शना-दित्यर्थः । द्वितीय इति ।। अप्रमाणं प्रमाणं कुरुत इति पक्षेऽप्युक्तप्रकारेणायुक्तत्वमेवेत्यर्थः । तत्र हेतुः– अशक्यत्वादिति ।। न हि काकं हंसीकर्तुं कोऽपि शक्नोतीति भावः । आद्यपक्ष-मेवाङ्गीकृत्य तत्रोक्तदूषणं भाष्यगताभूततद्भावार्थकच्विप्रत्ययभावोक्त्योद्धरति– प्रमाणमेव सदिति ।। ‘यदुक्तं’ इति भाष्यं ‘स यत् प्रमाणं कुरुते’ इत्यस्य प्रकारान्तरेण तात्पर्यं वर्णयितुं प्रवृत्तमिति भावेनाह– यद्वेति ।। एकमिति । यत्् वाक्यादिकं प्रमाणं यस्मिन् कर्मणि तत्् ‘यत्प्रमाणम्’ इति बहुव्रीहिगर्भमेकं पदमित्यर्थः । तद् विशदयति– यत्प्रमाणकमिति ।। तात्पर्येति ।। यत्प्रमाणोक्तप्रकारेण श्रेष्ठस्तिष्ठतीत्येतत् ‘स यत् प्रमाणं कुरुते’ इत्यस्य तात्पर्य-रूपमित्यर्थः ।। २१ ।।

गीताक्षरार्थस्तु– कथं ज्ञानिना कृतेन लोकः सङ्गृहीतः स्याद् ? इत्यत उच्यते– यद्यदिति ।। श्रेष्ठो ज्ञानी । इतरः अज्ञानी । स श्रेष्ठो यत् प्रमाणं प्रमाणमेव सद् यद्वाक्यादिकं लोकेन प्रमाणतयाऽनवगतं तत् प्रमाणीकुरुते प्रमाणतया ज्ञापयतीति यावत् । यद्वा यद् वाक्यादिकं प्रमाणं यस्मिंस्तद् यत्प्रमाणकं लौकिकं वैदिकं वा कर्म कुरुते । यत्प्रमाणोक्त-प्रकारेण ज्ञानी तिष्ठतीति यावत् । लोकस्तदनुवर्तते तदेव प्रमाणमिति ज्ञात्वा तदुक्तप्रकारेणानु-तिष्ठतीति ।। २१ ।।

भावदीपिका

।। यच्छब्देनेति ।। यच्छब्दोक्तं वाक्यमित्यर्थः । कुतः? इत्यत आह– स्थितस्येति ।। स्वतःप्रमाणतया स्थितस्य पुनः प्रमाणकरणायोगादित्यर्थः ।। एवमेवेति ।। ‘प्रमाणं कुरुते’ इत्ययुक्तमेव । कुतः ?इत्यत आह– अशक्यत्वादिति ।। स्वत एवाप्रमाणस्य प्रमाणीकर्तुमशक्यत्वादित्यर्थः । इदं पदं ‘यत् प्रमाणम्’ इति पदम् ।। २१,२२ ।।

भावप्रकाशः

 ।। एवमेवेति ।। प्रमाणं कुरुत इत्याद्युक्तमित्यर्थः । तत्र हतेुमाह– अशक्यत्वादिति ।। २१ ।।